Zonder deze chips komt de wereld tot stilstand

In 2025 verkocht de wereldwijde chipindustrie voor 791,7 miljard dollar aan halfgeleiders. Dat is bijna 800 miljard dollar aan kleine onderdelen die je meestal nooit ziet, maar waarvan je dagelijks afhankelijk bent. Ze zitten in auto's, telefoons, betaalterminals, medische apparatuur en militaire systemen. En een groot deel van de meest geavanceerde productie hangt af van een beperkt aantal bedrijven en landen.

De kwetsbaarheid zit niet alleen in het aantal fabrieken. De productie vraagt om gespecialiseerde machines, uiterst zuivere materialen, enorme investeringen en kennis die tientallen jaren heeft gekost om op te bouwen. Als één belangrijke schakel uitvalt, kan een bedrijf niet zomaar een andere fabriek bellen. Dat maakt chips tot een economisch en geopolitiek machtsmiddel.

Zonder chips stopt veel meer dan je smartphone

Een chip is een klein stukje halfgeleidermateriaal waarop elektronische schakelingen zijn aangebracht. Sommige chips voeren berekeningen uit, andere bewaren gegevens of regelen de stroomtoevoer. Niet iedere chip is geavanceerd, maar vrijwel iedere moderne industrie heeft er nodig.

In een auto zitten chips voor het motormanagement, airbags, remsystemen, navigatie en infotainment. Een betaalautomaat gebruikt ze om transacties te verwerken. Ziekenhuizen vertrouwen op chips in scanners, bewakingsapparatuur en laboratoriumsystemen. Datacenters hebben krachtige chips nodig om websites, digitale betalingen en bedrijfssoftware te laten draaien.

De afhankelijkheid gaat verder dan de eindproducten. Een fabriek gebruikt chips in robots, meetapparatuur en voorraadbeheer. Als een onderdeel ontbreekt, kan een hele productielijn vertragen, zelfs wanneer de rest van de onderdelen klaarstaat.

Wat betekent dat? Een chiptekort hoeft niet te betekenen dat alle elektronica verdwijnt. Het kan al genoeg zijn dat één specifiek onderdeel niet leverbaar is. Een autofabrikant kan dan duizenden auto's niet afbouwen, ook als de motoren, banden en carrosserieën klaar zijn.

De economische impact verspreidt zich zo door de keten. Minder productie kan leiden tot langere levertijden, hogere kosten en minder omzet. Uiteindelijk kan de consument dat merken aan de prijs of beschikbaarheid van producten.

De chipindustrie groeit, maar de productie blijft geconcentreerd

Volgens de Semiconductor Industry Association bedroeg de wereldwijde omzet van de chipindustrie in 2025 791,7 miljard dollar. Dat was 25,6 procent meer dan de 630,5 miljard dollar in 2024. De organisatie verwachtte in februari 2026 dat de wereldwijde omzet in 2026 ongeveer 1 biljoen dollar zou bereiken. Dat is een verwachting, geen vaststaand resultaat.

Die groei laat zien hoe belangrijk chips zijn geworden voor computers, datacenters, auto's en communicatietechnologie. Maar een grote markt betekent niet dat de productie gelijkmatig over de wereld verdeeld is.

De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling, de OESO, beschrijft de halfgeleiderindustrie als een van de geografisch meest geconcentreerde sectoren. In haar analyse wordt ongeveer 75 procent van de toegevoegde waarde in de onderzochte keten gegenereerd door vijf economieën. Vier daarvan liggen in Azië. Toegevoegde waarde is het verschil tussen de waarde van wat een bedrijf produceert en de ingekochte goederen en diensten.

Dat maakt de keten kwetsbaar. Een aardbeving, stroomstoring, blokkade, handelsconflict of exportverbod kan veel meer raken dan de economie van het land waar de verstoring plaatsvindt. De gevolgen kunnen via leveranciers en afnemers doorwerken naar bedrijven aan de andere kant van de wereld.

Taiwan heeft een positie die moeilijk te vervangen is

Taiwan is een van de belangrijkste locaties voor de productie van geavanceerde halfgeleiders. Het Taiwanese bedrijf TSMC produceert chips die door andere bedrijven zijn ontworpen. Dat bedrijfsmodel heet een foundry: de fabrikant maakt de chip, terwijl de klant het ontwerp aanlevert.

TSMC meldde in zijn jaarverslag over 2025 dat geavanceerde technologieën, gedefinieerd als 7 nanometer en kleiner, 74 procent van de omzet uit wafers vertegenwoordigden. Een wafer is een dunne schijf halfgeleidermateriaal waarop veel chips tegelijk worden geproduceerd. TSMC rapporteerde daarnaast 12.682 verschillende producten voor 534 klanten in 2025.

De cijfers tonen hoe groot en gespecialiseerd de onderneming is. Een moderne chipfabriek is geen gewone productielocatie die je in enkele maanden kunt vervangen. De apparatuur moet nauwkeurig worden afgesteld, processen moeten worden gevalideerd en de productieopbrengst moet hoog genoeg zijn om economisch te werken.

Taiwan ligt bovendien in een regio waar de spanningen tussen China en Taiwan een veiligheidsvraagstuk vormen. Een militaire crisis, blokkade of langdurige verstoring van transport en energievoorziening kan daarom ook de chipproductie raken. Dat scenario is geen voorspelling, maar een risico waarmee overheden en bedrijven rekening houden.

Een belangrijk onderscheid: niet alle chips ter wereld komen uit Taiwan. Andere producenten maken chips in onder meer Zuid-Korea, de Verenigde Staten, Japan en Europa. Toch is het vervangen van de meest geavanceerde productiecapaciteit niet eenvoudig. Extra fabrieken elders helpen pas wanneer ze geschikt zijn voor de juiste technologie, voldoende capaciteit hebben en betrouwbaar kunnen leveren.

Nederland heeft een sleutelrol achter de schermen

De afhankelijkheid draait niet alleen om fabrieken. Ook de machines waarmee chips worden gemaakt, zijn moeilijk te vervangen. Hier komt Nederland in beeld.

ASML uit Veldhoven maakt lithografiesystemen. Die machines projecteren patronen op materiaal dat later in elektronische schakelingen wordt omgezet. Voor de meest geavanceerde chips is extreme ultraviolet lithografie, afgekort EUV, van groot belang. Daarbij wordt licht met een zeer korte golflengte gebruikt om uiterst kleine patronen te maken.

In zijn jaarverslag over 2025 rapporteerde ASML een omzet van 32,7 miljard euro en 4,7 miljard euro aan uitgaven voor onderzoek en ontwikkeling. Het bedrijf leverde in dat jaar 48 EUV systemen. Zulke machines maken deel uit van een productieproces waarin veel gespecialiseerde leveranciers samenwerken.

Let op: Een chipfabriek in Europa bouwen betekent niet dat Europa zelfstandig alle benodigde chips kan maken. De fabriek heeft ook machines, materialen, software, reserveonderdelen en gespecialiseerde medewerkers nodig. Een tekort aan één daarvan kan de productie beperken.

De Nederlandse rol geeft Europa invloed in de wereldwijde chipketen, maar maakt Nederland zelf ook onderdeel van de strategische afhankelijkheid. Exportregels voor geavanceerde apparatuur zijn daardoor niet alleen handelsbeleid. Ze raken ook de verhouding tussen Europa, de Verenigde Staten en China.

Europa probeert minder kwetsbaar te worden

De Europese Unie wil de eigen halfgeleidersector uitbreiden. De Europese Chips Act is bedoeld om investeringen, onderzoek en productiecapaciteit te stimuleren en de positie van Europa in de wereldwijde markt te versterken.

Nieuwe fabrieken kosten miljarden en vragen jaren voorbereiding. Daarnaast hebben ze toegang nodig tot energie, water, gespecialiseerde werknemers en een netwerk van leveranciers. Het opbouwen van kennis en ervaring kost tijd. Een fabriek openen is dus slechts één onderdeel van het probleem.

De spreiding van productie kan de risico's verkleinen. Als een regio uitvalt, kan capaciteit elders een deel van de vraag opvangen. Maar dat werkt alleen wanneer de alternatieve fabrieken de juiste chips kunnen maken. Een fabriek voor chips voor auto's is niet automatisch geschikt om de meest geavanceerde processors voor datacenters te produceren.

Ook bestaat er een afweging tussen efficiëntie en zekerheid. Het is vaak goedkoper om gespecialiseerde productie op enkele grote locaties te concentreren. Meerdere fabrieken op verschillende plekken bouwen maakt de keten weerbaarder, maar vraagt extra investeringen en kan de productiekosten verhogen.

Een chipcrisis kan prijzen en beurskoersen raken

Wanneer chips schaars worden, krijgen fabrikanten te maken met langere levertijden en hogere kosten. Bedrijven kunnen minder produceren, bestellingen uitstellen of de hogere kosten doorberekenen. De gevolgen verschillen per product. Een ontbrekende chip in een goedkoop onderdeel kan soms de levering van een veel duurder apparaat tegenhouden.

De beurs reageert niet alleen op daadwerkelijke tekorten. Beleggers proberen ook in te schatten hoeveel winst bedrijven later kunnen maken. Daardoor kunnen aandelenkoersen dalen voordat de gevolgen volledig zichtbaar zijn, of stijgen wanneer beleggers juist herstel verwachten.

De PHLX Semiconductor Index, een Amerikaanse index van bedrijven uit de halfgeleidersector, laat zien hoe groot die schommelingen kunnen zijn. Volgens historische indexgegevens verloor de index in 2022 ongeveer 35 procent. In 2023 steeg hij ongeveer 67 procent. De index vertegenwoordigt een groep beursgenoteerde bedrijven en is geen maatstaf voor ieder individueel aandeel.

Rekenvoorbeeld: Stel dat je aan het begin van 2022 voor € 1.000 aan beleggingen had die de index exact volgden. Bij een daling van 35 procent bleef ongeveer € 650 over. Een stijging van 67 procent in het daaropvolgende jaar zou dat bedrag naar ongeveer € 1.086 brengen. Dit vereenvoudigde voorbeeld houdt geen rekening met kosten, belastingen, dividend of verschillen tussen index en belegging.

De les is niet dat chipbedrijven per definitie slechte of goede beleggingen zijn. De sector is gevoelig voor economische groei, voorraadcycli, exportbeperkingen, technologische veranderingen en de verwachtingen rond nieuwe toepassingen. Een goede omzet voor de sector betekent niet automatisch dat elk bedrijf winstgevend is of dat zijn aandeel aantrekkelijk geprijsd is.

Voor huishoudens kan een chipcrisis ook indirect gevolgen hebben. Als elektronica duurder wordt of een auto later wordt geleverd, beïnvloedt dat de uitgaven. Wanneer bedrijven minder produceren, kan dat bovendien doorwerken naar werkgelegenheid en bedrijfsresultaten.

De kwetsbaarheid verdwijnt niet door meer fabrieken te bouwen

De Verenigde Staten, Europa en Aziatische economieën investeren in eigen productiecapaciteit. Dat kan de afhankelijkheid van één regio verminderen. Toch blijft de keten internationaal. Een fabriek kan op de ene plek staan, terwijl de ontwerpsoftware, grondstoffen, machines en verpakkingscapaciteit uit andere landen komen.

De productie van geavanceerde chips vereist bovendien een stabiele toevoer van elektriciteit en water. Stofdeeltjes kunnen de productie verstoren, processen moeten voortdurend worden gecontroleerd en een nieuwe productietechniek vraagt veel testen. Zelfs met voldoende geld kan een nieuwe locatie niet onmiddellijk de ervaring van een bestaande fabriek overnemen.

Bedrijven proberen risico's te beperken door meerdere leveranciers te zoeken, voorraden van kritieke onderdelen aan te houden en hun productie over regio's te spreiden. Dat kost geld. Hoeveel extra voorraad nodig is, hangt af van het onderdeel en de levertijd. Voor sommige gespecialiseerde chips bestaat geen directe vervanger.

De belangrijkste kwetsbaarheid is daarom niet simpelweg dat er te weinig fabrieken zijn. Het probleem is dat de wereld afhankelijk is van een nauw verweven netwerk waarin bepaalde onderdelen, machines en kennis moeilijk te vervangen zijn.

Vragen om te stellen voordat je conclusies trekt

Bij nieuws over chips en geopolitiek helpen deze vragen om feiten van speculatie te onderscheiden:

• Gaat het om een daadwerkelijke productiestop of om een mogelijk toekomstscenario?
• Welke soorten chips worden geraakt en welke sectoren gebruiken die onderdelen?
• Zijn er alternatieve producenten die dezelfde technologie en volumes kunnen leveren?
• Welke bedrijven dragen de kosten en welke kunnen hogere prijzen doorberekenen?
• Reageren beurskoersen op bedrijfsresultaten of vooral op verwachtingen en onzekerheid?

De chipindustrie laat zien dat economische macht niet alleen draait om olie, gas of grondstoffen. Ook gespecialiseerde technologie kan een strategisch knelpunt vormen. De wereld hoeft niet letterlijk stil te vallen om de gevolgen te voelen: een tekort aan één essentieel onderdeel kan al genoeg zijn om productie, prijzen en bedrijfsresultaten te veranderen.

Dit artikel is bedoeld als educatieve informatie en is geen financieel advies.

Bronnen

• Semiconductor Industry Association, Global Annual Semiconductor Sales Increase 25.6% to $791.7 Billion in 2025, 6 februari 2026
• OESO, Economic Security in a Changing World, Semiconductor Value Chains
• TSMC, Annual Report 2025
• ASML, Annual Report 2025
• Federal Reserve Bank of St. Louis, PHLX Semiconductor Sector Total Return Index
• Europese Commissie, European Chips Act