Recordwinsten voor Shell en Vattenfall, maar jij betaalt meer

Shell rapporteerde op 29 oktober 2026 een aangepaste kwartaalwinst van 10,8 miljard dollar. Een dag waarop veel huishoudens vooral bezig zijn met hun energierekening, laat dat een ongemakkelijke tegenstelling zien. Ook Vattenfall meldde hogere winst over de eerste negen maanden van het jaar. Hoe kan een energiebedrijf zulke resultaten boeken terwijl consumenten hun energiekosten voelen oplopen?

Het antwoord zit in de keten tussen bron en stopcontact. Daarin spelen producenten, handelaren, energieleveranciers, netbeheerders en de overheid allemaal een rol. En de consument betaalt de rekening aan het einde van die keten.

Energie wordt meerdere keren verhandeld voordat jij haar gebruikt

De keten begint bij de bron. Gas wordt gewonnen, vloeibaar gemaakt of via pijpleidingen vervoerd. Elektriciteit komt onder meer uit gascentrales, kerncentrales, windparken en zonnepanelen. Daarna gaat energie via handelsmarkten, contracten en netwerken naar leveranciers die haar aan huishoudens verkopen.

Niet elke onderneming doet hetzelfde. Shell verdient geld met onder meer olie, gas, vloeibaar aardgas, raffinage en handel. Vattenfall produceert en verkoopt elektriciteit en warmte en levert energie aan klanten. Hun winstcijfers zijn dus niet rechtstreeks te vergelijken met de energierekening van één Nederlands huishouden.

Toch zijn de verbindingen belangrijk. Gas wordt niet alleen gebruikt om woningen te verwarmen. Het wordt ook ingezet om elektriciteit te produceren wanneer wind en zon niet genoeg leveren. Daardoor kan een hogere gasprijs ook de stroomprijs omhoogduwen.

De duurste centrale kan de prijs van alle stroom bepalen

Op de Europese groothandelsmarkt wordt elektriciteit doorgaans verkocht via het systeem van marginale prijsstelling. Producenten bieden stroom aan tegen prijzen die onder meer afhangen van hun productiekosten. Eerst komt het goedkopere aanbod aan bod, bijvoorbeeld wind en zon. Daarna volgen andere bronnen als de vraag nog niet is gedekt.

De prijs wordt uiteindelijk bepaald door de laatste centrale die nodig is om aan de vraag te voldoen. Als dat een gascentrale is, kan de gasprijs dus de marktprijs van elektriciteit bepalen. Ook producenten die hun stroom goedkoper opwekken, ontvangen dan in beginsel dezelfde marktprijs voor die geleverde stroom.

Wat betekent dat? Stel dat windparken goedkoop elektriciteit produceren, maar er op een windstille avond ook gascentrales nodig zijn. Dan kan de gascentrale de prijs bepalen voor de hele markt. De marktprijs weerspiegelt dus niet alleen de gemiddelde kosten van alle stroom, maar ook de kosten van de laatste benodigde productie.

Dit systeem is bedoeld om voldoende productie beschikbaar te krijgen en producenten te stimuleren om stroom te leveren wanneer die nodig is. Maar het heeft een nadeel voor consumenten: goedkope productie betekent niet automatisch een lage marktprijs.

Shell verdient niet rechtstreeks aan jouw stroomtarief

De winst van Shell is geen bedrag dat één op één uit de elektriciteitsrekening van huishoudens komt. Het concern verdient wereldwijd aan verschillende activiteiten. In het derde kwartaal van 2026 rapporteerde Shell 10,814 miljard dollar aan aangepaste winst. De onderneming noemde onder meer hogere raffinagemarges en hogere gerealiseerde prijzen voor vloeibaar aardgas als factoren achter het resultaat.

Shell kondigde daarnaast een aandeleninkoopprogramma van 5 miljard dollar aan voor de daaropvolgende drie maanden. Bij aandeleninkoop koopt een bedrijf eigen aandelen terug. Dat kan aandeelhouders voordeel opleveren, maar verlaagt niet automatisch de rekening van een huishouden.

Vattenfall meldde over januari tot en met september 2026 een nettowinst van 24,838 miljard Zweedse kronen, tegenover 13,097 miljard in dezelfde periode van 2025. Dat is een stijging van ongeveer 90 procent. De winst over het derde kwartaal afzonderlijk daalde juist met 42 procent ten opzichte van een jaar eerder. De periode waarover je kijkt, maakt dus verschil.

Deze cijfers tonen aan dat energiebedrijven in bepaalde omstandigheden goed kunnen verdienen. Ze bewijzen niet dat Shell of Vattenfall de consumentenprijs illegaal manipuleert. Daarvoor is concreet bewijs nodig over marktgedrag en prijsafspraken.

De prijs daalt niet even snel als hij stijgt

Energieleveranciers kopen energie niet allemaal op hetzelfde moment in. Een leverancier kan maanden of jaren vooruit inkopen om klanten een vaste prijs te kunnen bieden. Een andere leverancier koopt een groter deel dichter bij het moment van verbruik in.

Daardoor werkt een verandering op de groothandelsmarkt niet meteen door in elk contract. Stijgen de inkoopkosten, dan kunnen nieuwe aanbiedingen duurder worden. Dalen de prijzen, dan kan het langer duren voordat klanten met een vast contract daarvan profiteren. Ook de voorwaarden en looptijd van een contract tellen mee.

De Europese Centrale Bank beschreef in 2026 hoe groothandelsprijzen met vertraging en in verschillende mate doorwerken in consumentenprijzen. De Europese Commissie wijst er daarnaast op dat leveranciers verschillende inkoopstrategieën gebruiken. Dat maakt prijsverschillen tussen aanbieders mogelijk, maar maakt het voor huishoudens ook lastig om te beoordelen of een tarief redelijk is.

Voorbeeld: Een huishouden heeft een vast contract afgesloten toen de groothandelsprijs hoog stond. Enkele maanden later daalt de marktprijs, maar het contract blijft voorlopig dezelfde afgesproken prijs volgen. De leverancier hoeft het tarief dan niet automatisch te verlagen. Pas bij een nieuw contract of een contractuele wijziging kan de prijs veranderen.

Op de energierekening staan meer kosten dan energie alleen

Zelfs als de inkoopprijs van energie daalt, bestaat de rekening uit meer onderdelen. In Nederland betaal je onder meer voor de geleverde energie, vaste leveringskosten, transport via het net, energiebelasting en btw. De netkosten zijn bedoeld voor het transport en beheer van de infrastructuur. De belastingen worden door de overheid vastgesteld.

De Rijksoverheid noemt voor 2026 een energiebelasting van 73 cent per kubieke meter gas en 11,1 cent per kilowattuur elektriciteit voor de eerste twee belastingschijven. Over de onderdelen van de rekening betaal je bovendien 21 procent btw. De belastingvermindering op een elektriciteitsaansluiting bedroeg in 2026 629 euro inclusief btw.

Dat betekent dat een lagere marktprijs niet automatisch tot een even grote daling van de totale rekening leidt. Belastingen en netkosten kunnen een deel van het effect opvangen. En als een leverancier eerder duur heeft ingekocht, kan dat eveneens een rol spelen.

Wanneer wordt prijsstelling prijsmanipulatie?

Prijsmanipulatie is een serieuze beschuldiging. Een hoge prijs of een hoge bedrijfswinst bewijst op zichzelf niet dat een onderneming de markt heeft gemanipuleerd. Daarvoor moet bijvoorbeeld blijken dat marktpartijen afspraken maakten, informatie misbruikten of het aanbod kunstmatig beïnvloedden.

De Europese Commissie stelt dat de elektriciteitsmarkt toezicht nodig heeft om eerlijke concurrentie te bewaken en marktmisbruik tegen te gaan. De Autoriteit Consument & Markt houdt in Nederland toezicht op energieleveranciers en onderzoekt onder meer prijsverschillen en de redenen daarvoor.

Er is wel een structureel probleem dat consumenten kunnen voelen zonder dat er illegale manipulatie plaatsvindt. De marktprijs kan worden bepaald door de duurste benodigde centrale, terwijl de rekening ook vaste kosten en belastingen bevat. Tegelijkertijd is de inkoopstrategie van een leverancier niet altijd zichtbaar voor de klant. Dat maakt het lastig om vast te stellen welk deel van een tarief voortkomt uit werkelijke kosten en welk deel uit de marge van de leverancier.

De consument krijgt de rekening, maar ziet de hele keten niet

De consument heeft weinig invloed op de internationale gasmarkt, de prijs van emissierechten of het aanbod van elektriciteit op een windstille avond. Ook ziet een huishouden niet precies wanneer de leverancier zijn energie heeft ingekocht en welke risico's die leverancier daarbij heeft genomen.

Er is wel iets te controleren. Vergelijk niet alleen de prijs per kilowattuur en kubieke meter, maar ook vaste leveringskosten, contractduur, opzegvoorwaarden en eventuele terugleverkosten. Bekijk bovendien de netkosten en belastingen afzonderlijk op de rekening. Zo zie je beter welke onderdelen je leverancier bepaalt en welke niet.

De kern is ongemakkelijk maar eenvoudig: hoge bedrijfswinsten en hoge consumentenrekeningen kunnen naast elkaar bestaan, omdat ze niet rechtstreeks aan elkaar gekoppeld zijn. De marktprijs, inkoopmomenten, belastingen en netkosten bepalen samen wat jij betaalt. Wie wil weten of een rekening redelijk is, moet dus verder kijken dan alleen de winstcijfers van één energiebedrijf.

Vragen om te stellen

• Welk deel van mijn tarief bestaat uit energie, vaste kosten, netkosten en belastingen?
• Wanneer en op welke manier koopt mijn leverancier energie in?
• Hoe snel worden lagere groothandelsprijzen doorgegeven aan klanten met mijn contracttype?
• Welke toezichthouder kan optreden als er aanwijzingen zijn voor misbruik van de energiemarkt?

Dit artikel is bedoeld als uitleg en is geen financieel advies.

Bronnen

• Shell, derdekwartaalresultaten 2026, 29 oktober 2026
• Vattenfall, resultaten januari tot en met september 2026, 29 oktober 2026
• Europese Commissie, opbouw van de elektriciteitsmarkt
• Europese Centrale Bank, doorwerking van groothandelsprijzen naar consumentenprijzen, 2026
• Autoriteit Consument & Markt, Energiemonitor, 11 september 2026
• Rijksoverheid, opbouw van de energierekening, 2026