Black Flag operaties: wie stuurt wat jij gelooft?

Stel je voor dat je op sociale media een video ziet waarin een politicus wordt beschuldigd van corruptie. Binnen een uur delen honderden accounts hetzelfde verhaal. Een bekende commentator reageert, een nieuwssite neemt het over en politici stellen Kamervragen. De beschuldiging blijkt later verzonnen. Maar het politieke debat is inmiddels veranderd.

Wie heeft dat georganiseerd? Wie heeft ervoor betaald? En hoeveel mensen hebben hun mening aangepast zonder te beseffen dat ze onderdeel waren van een beïnvloedingscampagne?

Dit is de moderne kant van Black Flag operaties. Niet iedere operatie begint met explosieven, een militaire aanval of een staatsgreep. Soms begint ze met een verhaal dat precies de juiste mensen op het verkeerde moment bereikt.

Black Flag operaties gaan veel verder dan een aanval in scène zetten

De term Black Flag wordt vaak gebruikt voor geheime operaties waarbij de werkelijke opdrachtgever, uitvoerder of bedoeling verborgen blijft. De term heeft geen universele juridische definitie. Dat is belangrijk, want verschillende soorten geheime activiteiten worden online regelmatig op één hoop gegooid.

Een klassieke false flagoperatie probeert de verantwoordelijkheid voor een gebeurtenis bij een andere partij te leggen. Een covert operation is een geheime activiteit waarbij de betrokkenheid van de opdrachtgever bewust verborgen blijft.

Foreign Information Manipulation and Interference, afgekort FIMI, is een andere relevante term. De Europese Dienst voor Extern Optreden gebruikt deze benaming voor doelbewuste, gecoördineerde manipulatie van informatie om politieke processen, maatschappelijke verhoudingen of het vertrouwen in instellingen te beïnvloeden.

Deze activiteiten kunnen elkaar overlappen.

Denk bijvoorbeeld aan:

• Een aanslag uitvoeren en de schuld bij een buitenlandse tegenstander leggen.
• Een politieke beweging heimelijk financieel ondersteunen.
• Een bestaande maatschappelijke discussie kunstmatig aanwakkeren.
• Nepnieuws verspreiden via websites die op echte kranten lijken.
• Honderden nepaccounts inzetten om een politieke overtuiging populair te laten lijken.
• Een incident uitvergroten of bewust verkeerd presenteren om steun voor militair beleid te krijgen.
• Een oppositiegroep onder druk zetten zonder dat de betrokken overheid zichtbaar wordt.

Het laatste voorbeeld is interessant. Je hoeft namelijk geen complete verkiezing te manipuleren om politieke invloed uit te oefenen. Als je ervoor zorgt dat mensen bepaalde onderwerpen belangrijker vinden dan andere, heb je al invloed op de richting van het politieke debat.

Wat betekent dat? Een klassieke false flag probeert de identiteit van de dader te verhullen. Een beïnvloedingsoperatie probeert de manier waarop mensen een gebeurtenis begrijpen te sturen. Bij een moderne geheime campagne kunnen beide technieken samenkomen.

De grootste macht zit soms niet bij degene die het nieuws maakt

Wie bepaalt eigenlijk wat miljoenen mensen dagelijks zien?

Dat is nu een combinatie van overheden, geheime diensten, mediabedrijven, politieke organisaties, technologiebedrijven en sociale mediaplatforms.

Een regering beschikt over diplomatieke kanalen, inlichtingendiensten, communicatieafdelingen en soms geheime budgetten. Een inlichtingendienst kan informatie verzamelen, contacten onderhouden en buitenlandse netwerken ondersteunen. Een politieke organisatie kan boodschappen ontwikkelen en verspreiden.

Maar er is nog een speler: het algoritme.

Sociale mediaplatforms bepalen met hun aanbevelingssystemen welke berichten gebruikers te zien krijgen. Daarbij spelen onder meer kijktijd, interacties en gebruikersvoorkeuren een rol.

Een bericht dat veel reacties oproept, krijgt soms meer aandacht dan een zorgvuldig onderbouwde analyse. Woede, angst en verontwaardiging zijn daardoor bruikbare ingrediënten voor beïnvloeding.

Stel dat een buitenlandse organisatie wil dat Nederlandse burgers minder vertrouwen krijgen in hun regering. Ze hoeft daarvoor geen nepbericht te publiceren waarin letterlijk staat dat de regering moet verdwijnen.

Ze kan bijvoorbeeld jarenlang berichten verspreiden over:

• Politieke corruptie.
• Stijgende woningprijzen.
• Migratieproblemen.
• Wantrouwen tegenover Europese instellingen.
• Onvrede over militaire steun aan Oekraïne.
• Het vermeende verlies van nationale zelfstandigheid.

Een groot deel van deze onderwerpen bestaat uit echte maatschappelijke discussies. Dat maakt ze juist interessant voor beïnvloeders.

De truc zit in de selectie, herhaling en presentatie. Een werkelijk probleem wordt steeds gekoppeld aan dezelfde politieke conclusie. Vervolgens verspreiden verschillende accounts het verhaal alsof het uit onafhankelijke bronnen komt.

Dat is subtieler dan een verzonnen nieuwsbericht.

En vaak moeilijker te herkennen.

Kleine beïnvloedingsoperaties kunnen een politieke overtuiging sturen

Niet iedere geheime operatie heeft een spectaculair einddoel. Soms draait het om een kleine verschuiving in de publieke opinie.

Neem een fictief voorbeeld.

Een buitenlandse opdrachtgever wil dat Nederlandse kiezers minder steun hebben voor Europese samenwerking. Een organisatie begint met een netwerk van ogenschijnlijk onafhankelijke nieuwsaccounts. Die publiceren regelmatig berichten over bureaucratie, hoge kosten en verlies van nationale zeggenschap.

Vervolgens verschijnen video's van influencers die dezelfde onderwerpen bespreken. Een aantal anonieme accounts reageert enthousiast en verwijst naar zogenaamd onafhankelijke onderzoeken.

Na verloop van tijd ontstaat de indruk dat een grote groep Nederlanders dezelfde conclusie heeft getrokken.

Het is niet nodig dat iedereen het verhaal gelooft. Het is al voldoende wanneer mensen gaan denken dat hun omgeving er zo over denkt.

Dat verschijnsel hangt samen met de zogenaamde false consensus bias: de neiging om te overschatten hoeveel anderen onze eigen overtuiging delen.

Een beïnvloedingscampagne kan daarvan gebruikmaken.

Er zijn verschillende kleinere technieken:

Astroturfing

Een campagne doet alsof een grote maatschappelijke beweging spontaan is ontstaan. In werkelijkheid wordt de activiteit gecoördineerd of betaald door een organisatie met een verborgen belang.

Sockpuppet accounts

Eén persoon of organisatie beheert meerdere fictieve identiteiten. Die accounts reageren op elkaar, ondersteunen dezelfde standpunten en wekken de indruk dat er brede steun bestaat.

Narrative laundering

Een boodschap begint bij een onbekende of dubieuze bron. Vervolgens wordt ze doorgegeven aan andere websites, commentatoren en accounts. Uiteindelijk lijkt het alsof verschillende onafhankelijke partijen hetzelfde verhaal bevestigen.

Microtargeting

Verschillende groepen krijgen verschillende politieke boodschappen. Mensen die zich zorgen maken over migratie zien bijvoorbeeld andere berichten dan mensen die zich vooral druk maken over energieprijzen.

Artificial amplification

Bots en nepaccounts vergroten kunstmatig het aantal reacties, likes en deelacties. Daardoor kan een kleine campagne eruitzien als een groot maatschappelijk debat.

Niet iedere toepassing van deze technieken is automatisch een Black Flag operatie. Politieke partijen gebruiken bijvoorbeeld ook legale doelgroepgerichte advertenties. Het geheime karakter, de misleiding en het verhullen van de werkelijke opdrachtgever maken het verschil.

De Europese cijfers laten zien hoe groot het speelveld is geworden

De Europese Dienst voor Extern Optreden publiceerde in maart 2026 haar vierde rapport over Foreign Information Manipulation and Interference.

De cijfers over 2025 zijn opvallend.

• 540 geregistreerde informatieoperaties.
• 10.500 betrokken websites en sociale mediakanalen.
• Ongeveer 43.000 waargenomen berichten, video's en andere informatieobjecten.
• Meer dan 100 landen werden in de monitoring getroffen.
• 157 incidenten werden aan Rusland toegeschreven.
• 31 incidenten werden aan China gekoppeld.
• 348 incidenten bleven zonder definitieve toeschrijving.

Die laatste cijfers verdienen aandacht. Bij 65 procent van de geregistreerde incidenten was de verantwoordelijke niet vastgesteld. De onderzoekers zagen wel aanwijzingen voor verbanden met bekende Russische of Chinese infrastructuren.

Van de ongeveer 3.000 meest terugkerende kanalen die in het rapport nader werden onderzocht, was 86 procent geclassificeerd als staatsgelieerd of staatsgezind zonder dat het om officiële staatskanalen ging.

Dat betekent dat je bij het bekijken van een ogenschijnlijk onafhankelijke nieuwsbron niet altijd kunt zien wie erachter zit.

Het rapport beschrijft bovendien hoe Russische en Chinese netwerken gebruikmaken van tussenpersonen, commerciële dienstverleners en verborgen digitale structuren. Zo kan een overheid afstand houden van de uitvoering.

Dit is precies het probleem met geheime beïnvloeding: de opdrachtgever hoeft niet zelf het bericht te schrijven, het account te beheren of de website te betalen.

Bron: EEAS, Fourth Report on FIMI Threats, maart 2026.

Nederland is niet alleen toeschouwer, maar ook doelwit

Nederland speelt een opvallende rol in deze wereld. Ons land beschikt over een uitgebreide digitale infrastructuur, internationale dataverbindingen en belangrijke overheidsinstellingen.

Dat maakt Nederland aantrekkelijk voor buitenlandse inlichtingendiensten.

Op 9 juli 2024 maakten Nederland en de Verenigde Staten bekend dat ze een Russische digitale beïnvloedingsoperatie hadden verstoord. De operatie maakte gebruik van een server in Nederland.

De AIVD en MIVD concludeerden dat de Russische overheid zeer waarschijnlijk betrokken was bij de ontwikkeling van software waarmee fictieve sociale mediaprofielen konden worden aangemaakt.

De profielen konden worden gebruikt om buitenlandse discussies te beïnvloeden. De Nederlandse infrastructuur was dus onderdeel van een campagne die zich onder andere op het Amerikaanse publieke debat richtte.

Ook het Nederlandse verkiezingsproces kreeg in 2024 te maken met digitale aanvallen. Tijdens de Europese verkiezingen werden DDoS aanvallen uitgevoerd op websites van politieke partijen en organisaties in het openbaar vervoer. De Nederlandse regering beschreef deze incidenten in haar informatie aan de Tweede Kamer.

Een DDoS aanval is een digitale aanval waarbij een website of netwerk door een enorme hoeveelheid verkeer onbereikbaar wordt gemaakt. Zo'n aanval verandert niet rechtstreeks iemands politieke overtuiging, maar kan wel de beschikbaarheid van informatie en het vertrouwen in digitale systemen aantasten.

De AIVD waarschuwde in het jaarverslag over 2025 bovendien voor heimelijke beïnvloeding van diasporagemeenschappen. Buitenlandse diensten verzamelen informatie over mensen die kritiek uiten op het regime in hun land van herkomst.

Soms worden familiebanden, eigendommen of consulaire diensten gebruikt om mensen onder druk te zetten.

Dat is een vorm van beïnvloeding die veel minder zichtbaar is dan een nepnieuwscampagne. Toch raakt ze direct aan de vrijheid van mensen die gewoon in Nederland wonen.

Bronnen: Defensie, verstoring Russische digitale beïnvloedingsoperatie, 9 juli 2024 en AIVD, jaarverslag 2025, statelijke inmenging.

Duitsland kreeg te maken met een campagne rond de verkiezingen

Duitsland is voor buitenlandse beïnvloeders een bijzonder interessant doelwit. Het land is de grootste economie van Europa en speelt een centrale rol in de Europese steun aan Oekraïne.

De Duitse verkiezingen van februari 2025 vormden dan ook een belangrijk doelwit.

Een van de bekende namen is Storm-1516. Dit netwerk gebruikte nepnieuwswebsites, kunstmatig gegenereerde beelden, verzonnen getuigenissen en video's om Duitse politici in diskrediet te brengen.

In januari 2025 publiceerde onderzoeksplatform Correctiv een onderzoek naar meer dan 100 nepwebsites die rond de verkiezingen waren opgezet.

Sommige websites leken op bestaande nieuwsorganisaties. Ze publiceerden verhalen die bedoeld waren om politici te beschadigen en maatschappelijke tegenstellingen te versterken.

In mei 2026 meldde de Duitse Bondsdag dat de Duitse regering Storm-1516 officieel aan Rusland had toegeschreven. Volgens de regering waren er aanwijzingen voor betrokkenheid van organisaties rond het Center for Geopolitical Expertise en ondersteuning vanuit de Russische militaire inlichtingendienst GRU.

De campagne gebruikte onder andere verzonnen onderzoeksjournalistiek, deepfakebeelden en fictieve getuigenverklaringen.

Wat was het doel?

De Duitse regering stelde dat de campagne probeerde de samenleving te verdelen, wantrouwen te vergroten en het vertrouwen in democratische instellingen te beschadigen.

Er is geen bewijs dat deze campagne zelfstandig de verkiezingsuitslag heeft bepaald. Dat is een belangrijk onderscheid. Wel is de poging tot beïnvloeding officieel toegeschreven.

Bronnen: Deutscher Bundestag, Erkenntnisse über Storm-1516, 22 mei 2026 en Correctiv, Russische beïnvloeding van de Duitse verkiezingen, 24 januari 2025.

Oekraïne is niet alleen een oorlogsgebied, maar ook een informatiefront

Oekraïne is een van de belangrijkste doelwitten van moderne beïnvloedingsoperaties.

Rusland heeft er een militair conflict, maar voert daarnaast een strijd om de internationale publieke opinie.

Volgens het EEAS rapport over 2025 zijn er drie belangrijke doelen zichtbaar.

Ten eerste probeert Rusland de internationale steun aan Oekraïne te verminderen. Berichten stellen financiële hulp voor als weggegooid geld en suggereren dat Europese leiders belang hebben bij het voortduren van de oorlog.

Ten tweede wordt Oekraïne regelmatig afgeschilderd als de agressor. Russische staatskanalen en verbonden netwerken verspreiden beschuldigingen dat Oekraïne samen met westerse landen aanslagen en false flagoperaties organiseert.

Ten derde wordt geprobeerd Oekraïense vluchtelingen in Europese landen in verband te brengen met criminaliteit en maatschappelijke onrust.

Het rapport beschrijft onder andere het gebruik van geënsceneerde video's door Storm-1516 en de verspreiding van gemanipuleerde berichten door Doppelgänger.

Een opvallend voorbeeld is de verspreiding van berichten waarin Oekraïne verantwoordelijk wordt gehouden voor vermeende aanvallen die vervolgens als bewijs voor verdere escalatie worden gepresenteerd.

Het is belangrijk om dit niet om te draaien. Dat Rusland zulke beschuldigingen verspreidt, bewijst op zichzelf niet dat iedere Oekraïense overheidsmededeling correct is. Ook Oekraïne voert strategische communicatie om internationale steun te behouden.

In oorlogstijd communiceren beide partijen vanuit hun eigen militaire en politieke belangen. Daarom zijn onafhankelijke verificatie, satellietbeelden, getuigenissen en forensisch onderzoek essentieel.

De informatieoorlog heeft een concreet doel: bepalen wie door de internationale gemeenschap als slachtoffer, agressor of geloofwaardige gesprekspartner wordt gezien.

Bron: EEAS, Ukraine: A Persistent Target of Russian FIMI, maart 2026.

Het Verenigd Koninkrijk laat zien dat politieke beïnvloeding ook via geld loopt

Niet iedere beïnvloedingsoperatie verloopt via sociale media. Soms loopt de route rechtstreeks naar politici.

Het Verenigd Koninkrijk heeft daar concrete voorbeelden van.

In 2025 werd Nathan Gill, voormalig leider van Reform UK in Wales en voormalig Europarlementariër, veroordeeld wegens het aannemen van steekpenningen in ruil voor pro Russische activiteiten.

Daarnaast waarschuwde de Britse veiligheidsdienst MI5 eerder voor Christine Lee. Zij werd ervan beschuldigd via politieke donaties heimelijk de belangen van de Chinese staat te willen bevorderen.

In maart 2026 verscheen bovendien de Rycroft Review, een onafhankelijk onderzoek naar buitenlandse financiële beïnvloeding van de Britse politiek.

De conclusie was duidelijk: buitenlandse inmenging in de Britse politiek is een reëel en aanhoudend probleem.

Het rapport beschreef twee belangrijke routes. Enerzijds directe beïnvloeding via geld en politieke contacten. Anderzijds langdurige beïnvloeding van het publieke vertrouwen via polariserende discussies op sociale media.

Interessant is dat de Britse onderzoekers ook waarschuwden voor de mogelijkheid dat buitenlandse private partijen, waaronder partijen uit bevriende landen, hun eigen politieke agenda in het Verenigd Koninkrijk proberen te bevorderen.

Daarmee wordt de discussie ingewikkelder. Want buitenlandse inmenging komt niet uitsluitend uit Rusland of China.

De Rycroft Review benadrukt dat openlijke buitenlandse invloed via diplomatie en transparante samenwerking legitiem kan zijn. Heimelijke, misleidende of corrupte beïnvloeding is iets anders.

Bron: The Rycroft Review, Britse overheid, 25 maart 2026.

Spanje heeft een bijzondere geschiedenis met buitenlandse beïnvloeding

Spanje is een interessant voorbeeld omdat de maatschappelijke verdeeldheid rond Catalonië in 2017 een mogelijkheid bood voor buitenlandse beïnvloeding.

Tijdens de Catalaanse onafhankelijkheidscrisis werden sociale media gebruikt om berichten over het conflict te verspreiden. Internationale netwerken versterkten bepaalde standpunten en verspreidden ook misleidende informatie.

De Europese Dienst voor Extern Optreden beschreef in haar rapport van januari 2024 verschillende activiteiten rond de Spaanse verkiezingen van 2023.

Een officieel Telegramaccount van de Russische overheid verwees bijvoorbeeld naar een lijst met kanalen die gebruikers konden volgen. Later werden die kanalen door verbonden netwerken verder verspreid.

Uiteindelijk werden ze ingezet bij informatieactiviteiten rond de Spaanse verkiezingen.

Er was ook een opvallend incident waarbij een website werd aangemaakt die leek op het officiële informatieportaal van de regio Madrid. De gekopieerde website waarschuwde voor een mogelijke aanslag op stembureaus door de voormalige terroristische organisatie ETA.

Het doel van zo'n bericht is duidelijk: angst veroorzaken en twijfel zaaien over de veiligheid van verkiezingen.

De EEAS vond aanwijzingen dat de informatie via Russische Telegramgebruikers in Spanje werd verspreid. De precieze omvang en impact bleven echter onduidelijk.

In het rapport over 2025 registreerde de EEAS 11 FIMI incidenten gericht op Spanje.

Dat lijkt misschien weinig tegenover de 107 incidenten voor Frankrijk of 112 voor Oekraïne. Maar het gaat om geregistreerde incidenten binnen de monitoring van de Europese dienst, niet om een complete telling van alle beïnvloedingsactiviteiten.

Spanje laat vooral zien hoe een bestaand politiek conflict een ingang kan vormen voor buitenlandse beïnvloeders. De oorspronkelijke discussie hoeft daarvoor niet door het buitenland te zijn bedacht.

Bronnen: EEAS, tweede rapport over FIMI, januari 2024 en EEAS, vierde rapport over FIMI, maart 2026.

Zeer opvallend is hoe gemakkelijk een echte gebeurtenis kan worden misbruikt

Niet iedere verdachte gebeurtenis is een geheime operatie. Toch zijn er gebeurtenissen waarbij de timing, de politieke voordelen en de communicatie achteraf vragen oproepen.

Een voorbeeld is de Roemeense presidentsverkiezing van 2024.

De onafhankelijke kandidaat Călin Georgescu won onverwacht de eerste ronde. Zijn campagne had opvallend veel aandacht gekregen op TikTok.

Na het bekend worden van inlichtingeninformatie over mogelijke buitenlandse beïnvloeding besloot het Roemeense Constitutionele Hof op 6 december 2024 het volledige verkiezingsproces ongeldig te verklaren.

De vrijgegeven documenten beschreven onder meer gecoördineerde online activiteiten, ondoorzichtige campagnefinanciering en mogelijke Russische beïnvloeding.

De Europese Commissie onderzocht daarnaast de rol van TikTok bij de bescherming van verkiezingsprocessen.

Er is een belangrijk onderscheid: het ongeldig verklaren van de verkiezingen bewijst niet dat iedere stem door Rusland is beïnvloed. Ook is niet iedere activiteit rond de campagne automatisch een buitenlandse operatie.

Maar de zaak toont wel hoe moeilijk het is om vast te stellen waar een spontane politieke beweging eindigt en georganiseerde beïnvloeding begint.

Een ander opvallend voorbeeld is de manier waarop rampen worden gebruikt.

Na natuurrampen, aanslagen of grote ongelukken ontstaat vaak een informatievacuüm. Mensen zoeken verklaringen, beelden en verantwoordelijken. Dat is precies het moment waarop nepberichten snel kunnen worden verspreid.

Het EEAS rapport over 2025 beschrijft hoe netwerken actuele gebeurtenissen gebruiken om hun eigen politieke verhalen te versterken. Ook demonstraties en rellen werden benut om beelden van chaos en bestuurlijk falen te verspreiden.

Een gebeurtenis hoeft dus niet te zijn georganiseerd door een geheime dienst om onderdeel te worden van een beïnvloedingsoperatie.

De werkelijke gebeurtenis kan spontaan zijn. De manipulatie begint bij de manier waarop ze vervolgens wordt gebruikt.

De vraag of democratische overheden zelf beïnvloeden verdient dezelfde kritische blik

Hier wordt het onderwerp ongemakkelijker.

Waarom zouden alleen buitenlandse tegenstanders proberen de publieke opinie te sturen?

Ook democratische regeringen hebben politieke belangen. Ze willen steun voor beleid, draagvlak voor militaire uitgaven en vertrouwen in hun instellingen behouden.

Overheden voeren daarom communicatiecampagnes. Ze proberen burgers te overtuigen van het belang van bepaalde maatregelen. Ze gebruiken voorlichting, advertenties, persconferenties en sociale media.

Dat is op zichzelf niet geheim of illegaal.

Maar waar ligt de grens?

Een overheid die openlijk uitlegt waarom zij Oekraïne militair ondersteunt, bedrijft politieke communicatie. Een overheid die heimelijk nepaccounts inzet om te doen alsof burgers massaal om meer militaire steun vragen, zou een heel andere grens overschrijden.

Hetzelfde geldt voor migratie, klimaatbeleid, Europese samenwerking en nationale veiligheid.

Een regering mag haar beleid verdedigen. Maar burgers moeten kunnen herkennen wie spreekt, namens wie en met welk doel.

Er zijn historische voorbeelden van democratische overheden die veel verder gingen.

De Amerikaanse CIA hielp in 1953 bij de omverwerping van de Iraanse premier Mossadeq. In 1962 stelden Amerikaanse militaire leiders Operation Northwoods voor, waarbij incidenten zouden worden geënsceneerd om militaire actie tegen Cuba te rechtvaardigen.

Northwoods werd niet uitgevoerd. Het document bewijst wel dat dergelijke scenario's binnen de hoogste militaire leiding werden besproken.

De Amerikaanse wet kent inmiddels ook regels voor geheime operaties. De president moet bepaalde covert actions schriftelijk goedkeuren en de bevoegde inlichtingencommissies informeren.

Maar toezicht door een kleine groep parlementariërs is iets anders dan volledige publieke controle.

Daar zit de kern van de discussie. Wie controleert de macht wanneer de informatie waarop die controle gebaseerd moet zijn geheim blijft?

Wie heeft uiteindelijk de macht om een Black Flag operatie uit te voeren?

Het antwoord is ingewikkelder dan alleen een president of een geheime dienst.

Bij een staatsoperatie kunnen verschillende lagen betrokken zijn.

1. De politieke leiding

Een president, premier of minister kan de strategische opdracht geven. In sommige landen bestaan formele procedures voor goedkeuring van geheime activiteiten.

2. De inlichtingendiensten

Diensten zoals de CIA, MI6, AIVD, MIVD, BND en andere nationale organisaties verzamelen informatie en voeren binnen hun wettelijke bevoegdheden geheime activiteiten uit.

Niet iedere dienst heeft dezelfde bevoegdheden. Een buitenlandse inlichtingendienst heeft bijvoorbeeld een andere taak dan een binnenlandse veiligheidsdienst.

3. Militaire organisaties

Militaire inlichtingendiensten en speciale eenheden kunnen betrokken zijn bij sabotage, misleiding, psychologische operaties en militaire beïnvloeding.

4. Commerciële tussenpersonen

Technologiebedrijven, communicatiebureaus, dataverkopers, consultants en ingehuurde digitale organisaties kunnen infrastructuur leveren. Hierdoor hoeft de opdrachtgever niet rechtstreeks zichtbaar te zijn.

5. Criminele netwerken en lokale tussenpersonen

Sommige operaties maken gebruik van personen die geen formele relatie met de overheid hebben. Denk aan hackers, tussenpersonen of lokale groepen die tegen betaling bepaalde opdrachten uitvoeren.

Het EEAS beschrijft expliciet hoe het uitbesteden van informatieoperaties aan tussenpersonen de werkelijke opdrachtgever kan verhullen.

Dat creëert een probleem van verantwoordelijkheid. De persoon die een nepaccount beheert, hoeft niet degene te zijn die de campagne heeft bedacht. En degene die de campagne betaalt, hoeft niet degene te zijn die de politieke opdracht gaf.

Ook overheden die geheime operaties bestrijden, hebben zelf macht over informatie

Er is nog een andere kant van het verhaal.

Overheden bouwen steeds meer organisaties op die buitenlandse beïnvloeding moeten herkennen en bestrijden. Denk aan de AIVD, MIVD, NCTV, Europese veiligheidsstructuren en gespecialiseerde teams binnen ministeries.

Dat is begrijpelijk. Een land moet zich kunnen beschermen tegen sabotage, spionage en verkiezingsmanipulatie.

Maar ook deze organisaties krijgen invloed op de informatievoorziening.

Wie bepaalt of een bericht desinformatie is? Wanneer wordt een account als staatsgelieerd aangemerkt? Welke informatie mag openbaar worden gemaakt? En wie controleert de mensen die deze beoordelingen uitvoeren?

Het Verenigd Koninkrijk heeft in de Rycroft Review bijvoorbeeld gewaarschuwd dat overheidsingrijpen in online informatie grote ethische en praktische problemen kan opleveren.

De onderzoekers wezen erop dat vrijheid van meningsuiting ook betekent dat burgers ruimte moeten hebben voor ongemakkelijke, onjuiste of impopulaire standpunten.

Dat is een belangrijk punt.

Een overheid mag kritiek op haar beleid niet automatisch als buitenlandse beïnvloeding bestempelen. Anders wordt het bestrijden van desinformatie zelf een middel om politieke tegenstanders onder druk te zetten.

Een democratische samenleving moet daarom twee dingen tegelijk beschermen: haar veiligheid en het recht om de overheid kritisch te bevragen.

De werkelijke impact is moeilijker te meten dan de operatie zelf

Een beïnvloedingscampagne kan duizenden nepaccounts gebruiken. Maar hoeveel mensen veranderen daardoor daadwerkelijk hun politieke voorkeur?

Dat is een lastige vraag.

De Britse Rycroft Review uit 2026 wijst erop dat wetenschappelijk onderzoek naar de daadwerkelijke invloed van sociale media op stemgedrag beperkt is. Ook een onderzoek uit 2024 naar het tijdelijk uitschakelen van Facebook en Instagram tijdens de Amerikaanse verkiezingen van 2020 vond weinig bewijs voor grote gedragsveranderingen.

Dat betekent niet dat beïnvloeding geen effect heeft.

Een campagne kan bijvoorbeeld:

• Het vertrouwen in een bepaalde politicus verminderen.
• Een maatschappelijk onderwerp hoger op de politieke agenda zetten.
• Mensen ontmoedigen om te gaan stemmen.
• De steun voor buitenlandse militaire hulp verminderen.
• Een politieke minderheid groter laten lijken.
• De indruk wekken dat een verkiezing niet eerlijk verloopt.

Het effect kan ook indirect zijn. Een politicus reageert op een onderwerp dat online groot lijkt. Media nemen de discussie over. Andere partijen voelen zich gedwongen een standpunt in te nemen.

Zo kan een relatief kleine campagne invloed krijgen op het politieke gesprek, zonder dat iemand precies kan aantonen hoeveel stemmen daardoor zijn veranderd.

Let op: Veel reacties of duizenden likes bewijzen niet dat een meerderheid ergens achter staat. Kijk naar de herkomst van accounts, de ouderdom van profielen, de onderlinge verbindingen en de oorspronkelijke bron van een bericht.

Wat gebeurt er als we het verschil tussen waarheid en beïnvloeding verliezen?

De grootste schade ontstaat misschien niet wanneer mensen een specifiek nepbericht geloven.

Het grotere probleem ontstaat wanneer mensen helemaal niet meer weten welke informatie ze kunnen vertrouwen.

Als iedere politicus een leugenaar lijkt, iedere journalist verdacht wordt en iedere overheidsmededeling als propaganda wordt gezien, ontstaat een samenleving waarin feiten nauwelijks nog gezamenlijk worden vastgesteld.

Dat is voor een buitenlandse tegenstander een aantrekkelijk resultaat.

Een samenleving die elkaar niet meer vertrouwt, kan moeilijker gezamenlijk besluiten nemen. Steun voor internationale samenwerking wordt kwetsbaarder. Politieke compromissen worden ingewikkelder. En bij een crisis wordt het lastiger om snel op betrouwbare informatie te reageren.

Ook financieel kan dat gevolgen hebben.

Stel dat een gecoördineerde campagne geruchten verspreidt over een mogelijke sabotage van een Europese energieverbinding. Beleggers kunnen reageren op onzekerheid. Energiebedrijven krijgen vragen van klanten en investeerders. Overheden moeten reageren op een gebeurtenis waarvan de feiten nog niet duidelijk zijn.

De campagne hoeft niet eens succesvol te zijn in het overtuigen van de meerderheid. Het zaaien van twijfel kan al voldoende zijn om onzekerheid te vergroten.

De economische gevolgen zijn afhankelijk van de gebeurtenis en de marktomstandigheden. Er bestaat geen vast rendement of verlies dat rechtstreeks aan een informatieoperatie kan worden gekoppeld.

Vragen om te stellen

• Wie heeft er belang bij dat ik deze informatie geloof?
• Is de oorspronkelijke bron bekend en onafhankelijk?
• Wordt hetzelfde bericht plotseling door veel ogenschijnlijk verschillende accounts verspreid?
• Bestaan er documenten of onafhankelijke onderzoeken die de beschuldiging ondersteunen?
• Wordt een echte gebeurtenis gebruikt om een politieke conclusie te verkopen?
• Wie controleert de inlichtingendienst of overheidsorganisatie die de beschuldiging uitspreekt?
• Wordt onderscheid gemaakt tussen een bewezen operatie, een officiële verdenking en een onbewezen theorie?

Black Flag operaties zijn geen verzonnen onderdeel van de geschiedenis. Overheden hebben aantoonbaar geheime operaties uitgevoerd, politieke tegenstanders beïnvloed en informatie gebruikt als machtsmiddel.

De moderne variant hoeft echter geen staatsgreep of militaire provocatie te zijn. Soms gaat het om een netwerk van websites, een geheime geldstroom, een campagne op sociale media of het bewust aanwakkeren van bestaande maatschappelijke tegenstellingen.

De belangrijkste vraag is uiteindelijk niet alleen wie het nieuws maakt, maar wie bepaalt welk verhaal miljoenen mensen te zien krijgen.

Dit artikel is bedoeld voor educatieve doeleinden en vormt geen financieel of politiek advies.

Bronnen

• EEAS, Fourth Report on Foreign Information Manipulation and Interference Threats, maart 2026
• AIVD, Jaarverslag 2025, Statelijke inmenging in Nederland
• Ministerie van Defensie, Nederland en VS verstoren Russische digitale beïnvloedingsoperatie, 9 juli 2024
• Deutscher Bundestag, Erkenntnisse über Desinformationskampagne Storm-1516, 22 mei 2026
• Correctiv, Influence operation exposed, 24 januari 2025
• UK Government, The Rycroft Review, 25 maart 2026
• European Commission, Report on the 2024 elections to the European Parliament, 6 juni 2025
• EEAS, Second Report on Foreign Information Manipulation and Interference Threats, 23 januari 2024
• Council of Europe, Foreign interference in elections and democratic processes
• U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, Iran 1951 tot 1954
• National Security Archive, Operation Northwoods, 13 maart 1962
• U.S. Code, Title 50, Section 3093, Covert Actions